Cheap Web Hosting | Free Web Hosting | Credit Card Offers | Web Hosting | Free Web Space | Web Hosting | Advertise
Search the Web

 

Ο ΑΔΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΥΠΟΧΘΟΝΙΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ

Παρουσιάζεται εξαρχής μια θεότητα με απόλυτα καθορισμένο βασίλειο. Το βασίλειο αυτό είναι του σκοταδιού, η διαμονή των νεκρών. Κι ο Άδης είναι σκοτεινή και τρομερή μορφή, που και τ' όνομα του ακόμα εμπνέει φρίκη, που απόφευγαν και να τον αναφέρουν όσο μπορούσαν.
Ο πρωταρχικός αυτός τύπος δεν έμεινε αμετάβλητος. Αντίθετα γνώρισε, ύστερα από μιαν ορισμένη εποχή περίεργο μετασχηματισμό, ώστε στο τέλος να ισοδυναμεί με "γενική έκφραση, πολύπλοκη, κι όχι ακριβολογημένη, των κρυφών δυνάμεων, που εποπτεύουν το θάνατο και την αναγέννηση, που καταστρέφουν κι ανασυνθέτουν αδιάκοπα τους ρευστούς συνδυασμούς της αιώνιας ουσίας" .
Ο Άδης μεταμορφώθηκε τελικά κι έγινε ο Πλούτων, ευεργετικός θεός κι όχι τρομερός, φίλος των ζωντανών, που διευκολύνει τη ζωή τους με την ευφορία που σκορπίζει στην τροφό γη.

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΔΗ

Ο Άδης, αδελφός του Διός και του Ποσειδώνος, της Ήρας, της Εστίας και της Δήμητρος, είχε υποστεί την ίδια τύχη με τ' άλλα παιδιά του Κρόνου (πλην του Διός). Αφού ένας αμείλικτος πατέρας τον είχε καταπιεί, το φως της ημέρας ξαναείδε ύστερα απ' την οριστική ήττα του Κρόνου από τον Δία. Όταν οι Τιτάνες απείλησαν την τύχη της καινούργιας θεϊκής δυναστείας, ο Άδης μ' όλες τις δυνάμεις του βοήθησε στην κατατρόπωσή τους. Χάρη στην "κυνήν" (περικεφαλαία από δέρμα σκύλου) μπορούσε και γινόταν αόρατος, τυλιγμένος μέσα σε ένα αδιαπέραστο σύννεφο.
Η κυνή, κατά το μύθο, ήταν δώρο των Κυκλώπων, όπως κι ο κεραυνός του Διός κι η τρίαινα του Ποσειδώνος. 
Αυτός ο θεός, αντίθετα προς τους άλλους Ολύμπιους, δεν υπήρξε θέμα πολλών μύθων. Κι έτσι δεν ξέρουμε ακριβώς τι έκανε ο Άδης στον αγώνα κατά των Τιτάνων και κατά τη Γιγαντομαχία. Ελάχιστες φορές βγαίνει από το σκοτεινό βασίλειό του. Πρώτα κατά την απαγωγή της Περσεφόνης, της θυγατέρας της Δήμητρας, που την έκανε σύζυγό του και δεύτερον όταν, πληγωμένος από τον Ηρακλή, ανέβηκε στον Όλυμπο για να θεραπευτεί από τον Παιώνα.

Η ΑΡΠΑΓΗ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ

Ο "Ομηρικός Ύμνος" προς την Δήμητρα διηγείται ότι, με την συγκατάθεση του Διός, ο Άδης απήγαγε τη νέα "με το ανάλαφρο το βήμα, την ώρα που έπαιζε με τις άλλες νέες.. μαζεύοντας λουλούδια σ' ένα απαλό λιβάδι. Τριαντάφυλλα, κρόκους, ωραίες βιολέτες, υάκινθους και ένα νάρκισσο, που η Γη θέλοντας να εξυπηρετήσει τον αχόρταγο Άδη τον δημιούργησε για να πλανέψει τη ροδόχρωμη παρθένα, και τόσο ωραίο, τόσο λαμπρό, με τη θέληση του Διός, ώστε όλοι οι άνθρωποι να τον θαυμάζουν, μα κι όλοι οι θεοί. Από τη ρίζα του ξεφύτρωναν μίσχοι εκατό και τ' άρωμά του το γλυκό γέμιζε με χαρά ολόκληρο τον ουρανό κι ολόκληρη τη γη, ακόμα και την αλμυρή άβυσσο των θαλασσών. Κατάπληκτη η κόρη άπλωσε και τα δυο της χέρια να πάρει το ωραίο άνθος. Όμως την ίδια στιγμή άνοιξε η πλατύστερνη Γη στο Νύσιο πεδίο και ξεπετάχτηκε, μέσα από τον κάμπο, ο αχόρταγος βασιλιάς, του Κρόνου ο γιος, με τ' αθάνατα άλογά του. Κι αρπάζει την κόρη, παρ' όλη την αντίστασή της, τη σηκώνει και στο χρυσό του τ' άρμα την κουβαλάει και μαζί του την παίρνει. Εκείνη χτυπιέται, βογκάει, κραυγές διαπεραστικές βγάζει ζητώντας βοήθεια από τον παντοδύναμο άρχοντα Δία. Μα κανένας θεός δεν άκουσε μηδέ θνητός τις κραυγές της, μηδέ τις κραυγές που έμπηξαν οι συντρόφισσες της κόρης, φορτωμένες αγκαλιές λουλούδια".
Η μητέρα της Περσεφόνης, Δήμητρα, βγήκε προς αναζήτηση της κόρης της. Όσο για τον Άδη, που ο Δίας του έστειλε τον διπλωματικότατον Ερμή, συγκατατέθηκε ν' αφήνει την Περσεφόνη ελεύθερη για ένα διάστημα να επιστρέψει στο φως, αφού πριν θα της έδινε κρυφά να τρώει κόκκους ροδιάς "για να μη μείνει για πάντα κοντά στη σεβαστή μητέρα της".
Πριν από την αναχώρηση της Περσεφόνης για ν' ανέβει στη γη, της απευθύνει ο Άδης αυτά τα καλόγνωμα λόγια. "Πήγαινε Περσεφόνη, στη μαυροφορεμένη μάνα σου, πήγαινε κι έχε θάρρος και καλή καρδιά και μη θλίβεσαι πιότερο από τις άλλες γυναίκες. Δε θα είμαι εγώ ανάμεσα στους αθάνατους ανάξιος σύζυγός σου, εγώ ο αδελφός του βασιλιά των θεών. Και σαν ξαναγυρίσεις, θα βασιλεύεις συ πάνω σε όλα όσα αναδεύονται κι όσα ανασαίνουν και τιμημένη θα είσαι από όλους τους θεούς. Πάντα οι άδικοι άνθρωποι θα τιμωρούνται, εκτός κι αν κερδίζουν την εύνοιά σου με τις πρεπούμενες ιεροτελεστίες". 
Η σύγκρουση του Άδη με τη Δήμητρα έληξε με συμβιβασμό. Η Περσεφόνη θα μοίραζε το χρόνο της ανάμεσα στη μητέρα της και το σύζυγό της. Θα έμενε το ένα τρίτο της χρονιάς "στα τρίσβαθα της γης" και τ' άλλα δυο τρίτα θα τα πέρναγε με τη Δήμητρα και "με τους άλλους αθάνατους θεούς". Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη εκδοχή, η Περσεφόνη ζούσε τη μισή χρονιά με τη μητέρα της και την άλλη μισή με τον άντρα της.

ΑΔΗΣ ΚΑΙ ΗΡΑΚΛΗΣ

Ένας από τους άθλους, που είχαν επιβληθεί στον Ηρακλή, ήταν να φέρει από τον κόσμο του σκοταδιού τον αγριότερο φύλακα του βασιλείου του Άδη, το σκύλο Κέρβερο. Οδηγημένος από τον Ηρακλή ο γιος του Διός κατεβαίνει στη σκοτεινή χώρα. Σύμφωνα μ' ένα μύθο που βασίζεται σε μιαν αγγειογραφία, ο Ηρακλής φτάνει μπροστά στον Άδη, που τρομοκρατήθηκε τόσο από τη θέα του ήρωα, ώστε το βάζει στα πόδια ο βασιλιάς "του κάτω κόσμου", ενώ η Περσεφόνη, πιο θαρραλέα, περιορίστηκε να σηκωθεί από το θρόνο της.
Σύμφωνα με την πιο συνηθισμένη εκδοχή, ο θεός του σκοταδιού επιτρέπει στον Ηρακλή να πάρει μαζί του τον Κέρβερο, αν θα κατόρθωνε να τον αρπάξει δίχως να χρησιμοποιήσει τα όπλα του.
Ο Όμηρος λέει στην "Ιλιάδα" πως ο Ηρακλής τόξεψε τον 'Αδη και του προξένησε τραύματα οδυνηρά. "Τότε ο Άδης με βαριά καρδιά ανέβηκε βογκώντας στο παλάτι του Διός με το βέλος ακόμα μπηγμένο στον ώμο του το δυνατό, με την ψυχή στο στόμα. Κι εκεί ο Παιώνας τον γιάτρεψε με τις σωτήριες αλοιφές του, επειδή ο θάνατος δεν μπορεί να πάρει τους θεούς".

ΜΙΝΘΗ ΚΑΙ ΛΕΥΚΗ

Η σύζυγος του Άδη δεν είχε πολλές αντίζηλες όπως η σύζυγος του Διός. Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν αναφέρουν παρά μόνο τις ερωτικές περιπέτειες όπου είχε αναμιχτεί σ' αυτές ο βασιλιάς του σκότους. Η μια από αυτές αφορά τη Μίνθη, μια Νύμφη του υποχθόνιου κόσμου, που ο Άδης επιζήτησε να κάνει ερωμένη του. Η Περσεφόνη ή, κατ' άλλους συγγραφείς, η Δήμητρα καταδίωξε την άμοιρη και την ποδοπάτησε ή όπως λένε άλλοι, την κατακρεούργησε. Κατά τη διάρκεια του μαρτυρίου της, ο Άδης μήτε καν κινήθηκε να τη βοηθήσει. Περιορίστηκε να τη μεταμορφώσει σε ένα φυτό, που ξαφνικά φύτρωσε για πρώτη φορά στο βουνό Μίνθη της Τριφυλλίας. Είναι η γνωστή μέντα, αφιερωμένη από τότε στο θεό του σκοταδιού.
Άλλη γνωστή περιπέτεια του Άδη είναι εκείνη με τη Λεύκη, τη θυγατέρα του Ωκεανού. Ο Άδης την απήγαγε και την έφερε στο βασίλειό του. Όταν πέθανε, τη μεταμόρφωσε σε δέντρο, το μόνο που φύτρωνε από τότε στα Ηλύσια Πεδία, την ασημόχρωμη τη λεύκα, που από τα φύλλα της ο Ηρακλής έπλεξε ένα στεφάνι, που το φορούσε σαν γύρισε από τον Κάτω Κόσμο.

ΔΙΚΑΙΟΔΟΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΦΑΙΡΑ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΤΟΥ ΑΔΗ

 

Τάρταρος
Στύγα
Αχέροντας
Νησιά των Μακάρων
Κέρβερος

 

ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΤΟΥ ΑΔΗ. ΠΛΟΥΤΩΝ

Η προσωπικότητα του Άδη ως θεού του υποχθόνιου κόσμου και του θανάτου, που με αυτή συνδέονταν ιδέες φρίκης και τρόμου είχε υποστεί με τον καιρό ύστερα από κάποιαν εποχή έναν περίεργο μετασχηματισμό. Είναι αδύνατον να προσδιοριστεί με ακρίβεια ποιά στιγμή αρχίζει αυτή η εξέλιξη, αλλά διαπιστώνεται ότι είναι τετελεσμένο γεγονός από τον 5ο π.Χ. αιώνα κιόλας. Αυτή τη ριζική αλλαγή την αποδίδουν γενικά στην επίδραση των Ελευσινίων Μυστηρίων και στις σχέσεις του Άδη με την Περσεφόνη. Μάλιστα αυτή η αλλαγή φανερώθηκε και στη γλώσσα, με την αντικατάσταση του ονόματος του Άδη με το όνομα Πλούτων - αντικατάσταση του παλιού ονόματος που τόση φρίκη και τρόμο ενέπνεε σε όσους επρόκειτο να το προφέρουν.
Έτσι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα νέο θεό, που του αξίζει η ευμένεια των ανθρώπων, επειδή σ' αυτόν οφείλει η ανθρωπότητα τη συντήρηση και την ύπαρξή της, που της παρέχει τα μέσα γι' αυτή. Από αυτόν εξαρτάται η γονιμότητα της τροφού γης, ότι βλασταίνει από το έδαφος είναι δώρο του Πλούτωνα. Είναι επίσης ο κύριος και ο χορηγός του πλούτου που κλείνει η γη στους κόλπους της. Παρέχει στους ανθρώπους άφθονα τα προϊόντα της επιφάνειάς της, συνάμα με το να διαθέτει στους θνητούς τα μέταλλα, τους δίνει τα μέσα να μεγαλώσουν την ευημερία τους και να πλουτίζουν.
ένα από τα σύμβολα του θεού από αυτή την άποψη είναι το κέρας της αφθονίας, πηγή αστείρευτη παντός είδους αγαθών. Ο αρχέγονος τύπος του Άδη δεν εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά, μα ο αριθμός των πιστών του ελαττώνονταν συνεχώς, ενώ αντίθετα πολλαπλασιάζονταν οι πιστοί του Πλούτωνα.

ΤΟΠΟΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ

Ο Άδης με την ιδιότητά του ως θεός του υποχθόνιου κόσμου, του βασιλείου του θανάτου, δεν είχε εκείνο το πλήθος των ιερών, που σ' αυτά έβλεπαν οι άλλοι θεοί να προστρέχουν οι πιστοί τους. Οι άνθρωποι εύχονταν πριν από όλα να τους ξεχάσει ο θεός. Πολύ δύσκολα αποτολμούσαν να προφέρουν το όνομά του και χρησιμοποιούσαν κάθε είδους περιφράσεις για να αποφύγουν τη λέξη "Άδης". 
Στους αρχαίους συγγραφείς μια φορά μονάχα αναφέρεται ναός του Άδη, ο ναός της Ηλειακής Πύλου, που, όταν δέχτηκε την επίθεση του Ηρακλή, σώθηκε χάρη στην επέμβαση του υποχθόνιου θεού. Γι' αυτό, σε ανάμνηση του γεγονότος, οι Ηλείοι έχτισαν αυτό το ιερό. Αλλά όμως το άνοιγαν μια φορά το χρόνο μόνο και σ' έναν ιερέα μοναχά, επειδή ο δρόμος του θανάτου δεν έπρεπε να είναι σε κανέναν προσιτός.
Με το όνομα του Πλούτωνα η λατρεία του ήταν κάπως περισσότερο διαδομένη. Πολύ συχνά συσχετίζονταν με μιαν άλλη θεότητα, τη Δήμητρα ή την κόρη της την Περσεφόνη. Του είχαν αφιερώσει προπάντων μέρη, που έδιναν την εντύπωση πως είχαν σχέση με τον υποχθόνιο κόσμο. Βάραθρα και σπήλαια, που τα ονόμαζαν "Πλουτώνια" ή "Χαρώνεια" (από το όνομα του Χάροντα, του περαματάρη του Αχέροντα).
Τα κυριότερα από αυτά τα ιερά ήταν έδρες μαντείων, που μπορούμε να να τα διαιρέσουμε σε δυο κατηγορίες, τα νεκρομαντεία και τα ιατρικά μαντεία. Ανάμεσα στα πρώτα "ήταν η σπηλιά της Εφύρας στη Θεσπρωτία, στη λίμνη Αβάρνη κοντά στο μαντείο της Σίβυλλας, της Κύμης της Ιταλίας, τα Πλουτώνια ή Χαρώνια της Φιγάλειας, του Ταίναρου, της Ποντοηρακλείας, που προσέλκυαν μόνο τα βίαια πάθη και την ιερόσυλη περιέργεια για τα μυστικά του υπερπέραν κι όπου δεν περίμενε κανένας παρά μακάβριες οπτασίες, που τις προκαλούσε η δύναμη των μαγικών ρυτών και του αίματος που χυνόταν.
Τα δεύτερα ήταν τα "ιατρεία, όπου πήγαιναν οι άρρωστοι να ζητήσουν ζωή από εκείνον που μπορούσε να τους την αφαιρέσει, κι όπου πετούσαν με τα χέρια γεμάτα σοφά διφορούμενα όνειρα, έτοιμα να χαμογελάσουν σε πλούσιες προσφορές". Το γνωστότερο από τα ιερά αυτού του είδους βρισκόταν στα Αχάρακα της Μικράς Ασίας, στο λεκανοπέδιο του Μαιάνδρου ποταμού. Μέσα σε ένα δάσος υπήρχε ένας ναός αφιερωμένος στον Πλούτωνα και την Περσεφόνη και λίγο πιο πέρα "ένας φεγγίτης του Άδη". Ο Στράβωνας μας λέει σχετικά, "λένε πως οι άρρωστοι κι όσοι θεωρούν σπουδαίο αυτό το είδος της θεϊκής ιατρικής πηγαίνουν εκεί και μένουν στο χωριό, κοντά στη σπηλιά, στα σπίτια έμπειρων ιερέων που ασκούν την ονειρομαντεία και ορίζουν την τακτική που πρέπει να ακολουθηθεί σύμφωνα με τα όνειρά τους. Αυτοί επικαλούνται τη θεϊκή συμπαράσταση. Συχνά επίσης οδηγούν τους πελάτες τους στη σπηλιά και τους αφήνουν εκεί πλαγιασμένους, ακίνητους και νηστικούς, σαν μέσα σε τάφο, επί πολλές μέρες. Συμβαίνει οι ίδιοι οι άρρωστοι να δουν όνειρα, αλλά και πάλι καταφεύγουν στους ιερείς για να τους τα εξηγήσουν και να τους συμβουλέψουν. Για όλους τους άλλους αυτό το μέρος είναι απρόσιτο και βλαβερό. Κάθε χρόνο γίνεται στα Αχάρακα πανηγύρι και τότε προπαντός βλέπει κανένας κι ακούει ανθρώπους που διαφημίζουν τα θαύματα αυτά".
Ο Στράβωνας ασχολείται επίσης και μ' ένα άλλο ξακουστό Πλουτώνιο, που βρισκόταν στην ίδια περιοχή, στην Ιεράπολη. "Αυτό το Πλουτώνιο βρίσκεται στα ριζά του βουνού και είναι ένα στενό άνοιγμα, τόσο στενό που μόλις χωράει ένας άνθρωπος, είναι όμως πολύ βαθύ. Ένα κιγκλίδωμα που έχει περίμετρο μισό πλέθρο (15 μέτρα) εμποδίζει την προσέγγιση στο στενό και βαθύ τούτο άνοιγμα. Η τρύπα είναι γεμάτη πυκνούς ατμούς, τόσο που δύσκολα ξεχωρίζει κανένας το έδαφος. Όταν δε φυσάει, εκείνοι που κάθονται γύρω γύρω στο κιγκλίδωμα δεν ενοχλούνται από τον ατμό, επειδή δεν ανακατεύεται με τον αέρα. Όμως, όποιο ζώο μπει στον περίβολο, αμέσως πεθαίνει. Ακόμα και ταύροι, που τους έμπασαν εκεί, έπεσαν αμέσως και τους έβγαλαν νεκρούς. Εμείς αφήσαμε να μπουν στον περίβολο σπουργίτια, την ίδια στιγμή έπαθαν ασφυξία. Οι Γάλλοι (ευνούχοι, ιερείς της Κυβέλης στην Μικρά Ασία) μπαίνουν στον περίβολο χωρίς να πάθουν τίποτα. Πλησιάζουν μάλιστα στο άνοιγμα, σκύβουν από πάνω και μπαίνουν ακόμα ως ένα ορισμένο σημείο, κρατώντας την αναπνοή τους όσο περισσότερο μπορούσαν, επειδή είδαμε στο πρόσωπό τους κάτι σαν σημάδια ασφυξίας, που την υπομένουν είτε χάρη σε μιαν αντοχή που ιδιάζει στους ευνούχους είτε χάρη σε μιαν εύνοιαν της Θείας Πρόνοιας, ευνόητη, όταν πρόκειται για εκστασιασμό, είτε σε κάποιο αντίδοτο".
Στην κυρίως Ελλάδα τιμούσαν το θεό του υποχθόνιου κόσμου σε συνδυασμό με τη Δήμητρα ή την Περσεφόνη σε ιερά που τα περισσότερα βρίσκονταν στην Πελοπόννησο κι ήταν έξι. Υπήρχε ένα άγαλμα του Άδη στο ναό της Αθηνάς στην Κορώνεια της Βοιωτίας. Στην Αθήνα υπήρχε η απεικόνιση του θεού δίπλα στα αγάλματα του Ερμή και της Γαίας, σ' έναν ναό, όπου οι απαλλασσόμενοι από τον Άρειο Πάγο συνήθιζαν να φέρνουν προσφορές. Τέλος, τον Πλούτωνα στην Ελευσίνα τον τιμούσαν μαζί με την Δήμητρα και την Περσεφόνη.
Αλλά πως τελούνταν η λατρεία του θεού του υποχθόνιου κόσμου; 
Ο Όμηρος στην "Ιλιάδα" παρουσιάζει την Αλθαία, τη μητέρα του Μελέαγρου, να επικαλείται τους θεούς, "χτυπούσε με τα δυο της χέρια τη γόνιμη γη. Ικέτευε γονατιστή τον Άδη και την Περσεφόνη να δώσουν το θάνατο στο γιο που είχε γεννήσει". Συμπεραίνουμε από αυτά, πως για να επισύρουν την προσοχή του θεού χτυπούσαν τη γη με τα χέρια τους ή και με τα πόδια. Για να αποκτήσουν την εύνοιά του θυσίαζαν σ' αυτόν ζώα, προπάντων πρόβατα, που έπρεπε να είναι μαύρα. Τα ζώα, τα οποία ήταν αφιερωμένα στον Άδη ήταν ο σκύλος, ο λύκος και το φίδι. Από τα φυτά το κυπαρίσσι, που ακόμα και σήμερα στολίζει τα νεκροταφεία και από λουλούδια ο νάρκισσος.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ

Οι ίδιοι λόγοι που εξηγούν την περιορισμένη ανάπτυξη της λατρείας του Άδη μας επιτρέπουν και να κατανοήσουμε γιατί οι Έλληνες καλλιτέχνες ελάχιστα ασχολήθηκαν με την απεικόνιση της μορφής του υποχθόνιου θεού, που κατέχει στην ελληνική τέχνη μια θέση πολύ ταπεινή σχετικά με τους δυο αδελφούς του, τον Δία και τον Ποσειδώνα. Δεν διαφέρει από αυτούς παρά μονάχα με την κάπως σκοτεινότερή του έκφραση στο πρόσωπο, τα μακρύτερά του μαλλιά και την απεριποίητη γενειάδα του. Και καθώς κατοικεί σε ψυχρές περιοχές απεικονίζεται με περισσότερα ρούχα, για να προφυλάγεται από το κρύο.
Βρίσκουμε τις περισσότερες απεικονίσεις του σε αγγειογραφίες και ανάγλυφα. Η αρχαιότερη αναφορά πάνω στο θέμα αυτό είναι του Παυσανία, που λέει ότι ο Άδης παριστάνονταν στ' ανάγλυφα του θρόνου του Απόλλωνα στις Αμύκλες, που ήταν έργο του Βαθυκλή. Επίσης κοντά στη Σπάρτη βρέθηκε μια σειρά από ανάγλυφα, που σ' αυτά πιστεύονταν πως απεικονίζονταν ο Άδης και η Περσεφόνη, αλλά αυτό δεν έγινε γενικά αποδεκτό. Αντίθετα όμως, σε μερικά μελανόμορφα αγγεία αρχαϊκής τεχνοτροπίας προβάλλει σαφέστατα η μορφή του Άδη.
Ένας γλύπτης της Κλασικής εποχής, ο Αγοράκριτος, μαθητής του Φειδία είχε εκτελέσει για την πόλη Κορώνεια της Βοιωτίας ένα σύμπλεγμα.
Που μήτε οι αρχαίοι συγγραφείς συμφωνούν για το τι παριστάνει. Κατά τον Παυσανία παρίστανε τον Άδη και την Αθηνά, ενώ ο Στράβωνας λέει ότι πρόκειται για τον Δία και την Αθηνά. Στις αγγειογραφίες αυτής της εποχής διαπιστώνουμε τη μεταβολή που είχε επέλθει στην αντίληψη των πιστών για το θεό Άδη, κάτω από την επίδραση των Ελευσινίων Μυστηρίων. Ο Άδης παρουσιάζεται ως θεός ευεργετικός με κυριότερο έμβλημά του το κέρας της αφθονίας.
Ο Βρύαξις ο Αθηναίος, σύγχρονος του Σκόπα, είχε φιλοτεχνήσει ένα άγαλμα του Σέραπι, δώρο μιας ελληνικής πολιτείας προς τον Πτολεμαίο τον Φιλάδελφο, που το τοποθέτησε σ' ένα ακρωτήρι. Σύμφωνα λοιπόν με μερικούς συγγραφείς, τα χαρακτηριστικά του Σέραπι ήταν όμοια με του Άδη, κι έτσι το άγαλμα απέδιδε τον ιδεώδη τύπο του θεού. Είχε χρησιμοποιήσει ο καλλιτέχνης για την κατασκευή του τα γνωστά μέταλλα, χρυσό, ασήμι, χαλκό, μόλυβδο, κασσίτερο και το έβαψε ολόκληρο με σκούρο χρώμα. Πιθανόν ο θεός αναπαρίστατο καθισμένος.

 

Οι Κήρες
Οι Άρπυιες
Οι Ερινύες