Καμιά θεότητα της ελληνικής μυθολογίας δεν ήταν τόσο δημοφιλής, όσο ο Διόνυσος.
Σχετικά με τη γέννηση του Διονύσου υπάρχουν διάφοροι μύθοι και πολλοί τόποι διεκδικούσαν την τιμή πως ο θεός είχε γεννηθεί κάτω από το δικό τους ουρανό. Και τούτο προκύπτει από το ακόλουθο απόσπασμα του ομηρικού ύμνου προς τον Διόνυσο, που τον αναφέρει ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, "Οι Δράκανοι, οι κάτοικοι της ανεμοδαρμένης Ικαρίας, οι Ναξιώτες, η θεϊκή φυλή των Ευραφιωτών, αυτοί που κατοικούν στις όχθες του Αλφειού με τις βαθιές ρουφήχτρες, οι Θηβαίοι, όλοι αυτοί διεκδικούν, ω αφθέντα, τη γέννησή σου. Γελιούνται. Γεννήθηκες από τον πατέρα των θεών και των
ανθρώπων, μακριά από τους θνητούς, κρυφά από τη λευκώλενη την Ήρα. Είδες το φως στη Νύσα, σ' ένα ψηλό βουνό, κατάφυτο από ανθισμένα δάση, μακριά από τη Φοινίκη, στης Αιγύπτου τα νερά κοντά".
Η γενικότερα αποδεκτή εκδοχή ήταν πως ο Διόνυσος γεννήθηκε στη Θήβα, από τον Δία και την Σεμέλη, τη θυγατέρα του Κάδμου και της Αρμονίας, "η υπέροχη ομορφιά της τράβηξε τη ματιά του κυρίαρχου του
Ολύμπου κι εκείνη έγινε δική του μέσα στο ίδιο το ανάκτορο του Κάδμου. Μα η Ήρα, που πληροφορήθηκε το γεγονός ορκίστηκε να εξοντώσει την αντίπαλό της. Παίρνει τη μορφή της παραμάνας της Σεμέλης και συμβουλεύει την ευκολόπιστη ερωμένη του Δία, να του ζητήσει να παρουσιαστεί μπροστά της μ' όλη τη λάμψη του θεϊκού του μεγαλείου". Χωρίς να υποψιαστεί η Σεμέλη τίποτα, ζητάει από τον Δία να της ορκιστεί ότι θα εκπληρώσει οποιαδήποτε επιθυμία της. Ο Δίας πρόθυμα το υπόσχεται, όμως σαν άκουσε τι ήθελε η Σεμέλη, προσπαθεί να πείσει τη θυγατέρα του Κάδμου να παραιτηθεί από το αίτημά της. Αλλά μάταια. Εκείνη επιμένει. Κι ο Δίας δεμένος με τον όρκο του παρουσιάζεται πάνω στο άρμα του, μέσα σε αστραπόβροντα. Μπροστά σ' αυτό το τρομερό θέαμα, η Σεμέλη αμέσως ξεψυχάει. Ή σύμφωνα με μιαν άλλη εκδοχή, πεθαίνει χτυπημένη από τον κεραυνό, που βάζει ταυτόχρονα φωτιά στο παλάτι. Τότε, από τα σπλάχνα της νεκρής παίρνει ο Δίας τον καρπό του έρωτά τους. Κι επειδή η κύηση δεν είχε συμπληρωθεί, ράβει τον άγουρο καρπό μέσα στο μηρό του για να συμπληρωθεί μέσα εκεί η ανάπτυξή του.
Ο Απολλόδωρος ο Αθηναίος διηγείται κάπως διαφορετικά το γεγονός. "Ο τρόμος έκανε τη Σεμέλη να χάσει τις αισθήσεις της και ως ήταν έξι μηνών έγκυος γέννησε πριν την ώρα του ένα παιδί που ο Δίας τ' άρπαξε μέσα από τις φλόγες και το έραψε στο μηρό του. Οι άλλες θυγατέρες του Κάδμου διέδωσαν πως η Σεμέλη είχε κεραυνοβοληθεί επειδή είχε αποδώσει όλο το φταίξιμο στον Δία". Ο μύθος έλεγε ακόμα πως της Σεμέλης το παιδί είχε σωθεί από τις φλόγες, επειδή η Γαία είχε κάνει να φυτρώσει κισσός, που περιτύλιξε αμέσως τους στύλους του ανακτόρου του Κάδμου και από την καταστροφή έτσι το προστάτεψε.
Αργότερα, με την επίδραση του Ορφισμού, παρουσιάστηκε κι άλλος μύθος σχετικά με τη γέννηση του Διονύσου, εντελώς διαφορετικός. Ο Διόνυσος ήταν γιος του Διός και της Περσεφόνης, που η ίδια είχε γεννηθεί από τους έρωτες της Ρέας και του κυρίαρχου του Ολύμπου. Αυτοί οι δυο είχα ενωθεί μεταμορφωμένοι σε φίδια κι όταν γεννήθηκε η Περσεφόνη ήταν ένα τέρας με κέρατα και τέσσερα μάτια. Αυτή την Περσεφόνη βίασε ο Δίας, με αποτέλεσμα να έρθει στον κόσμο ένας γιος, ο Ζαγρέας. Η Ήρα μόλις το έμαθε ορκίστηκε να εξοντώσει τον Ζαγρέα κι έστειλε τους Τιτάνες γι' αυτόν τον σκοπό που πάσχισαν να καλοπιάσουν το παιδί προσφέροντάς του παιχνίδια. Μάταια ο Ζαγρέας, για να γλιτώσει από τα φονικά τους σχέδια, μεταμορφώθηκε σε λιοντάρι, σε τίγρη, σε άλογο, σε ταύρο. Οι Τιτάνες τον σκότωσαν, αφού τον κομμάτιασαν και τον καταβρόχθισαν.
Σύμφωνα με άλλη παράδοση, οι φονιάδες έβαλαν τα κομμάτια του σ' ένα καζάνι για να τα μαγειρέψουν. Η μυρωδιά τράβηξε την προσοχή του Διός, που αμέσως πρόστρεξε. Αναγνωρίζει τα λείψανα του γιου του κι αναθέτει στον Απόλλωνα να τα θάψει -κατ' άλλους στον Παρνασσό, κατ' άλλους στο ναό των Δελφών, πλάι στον τρίποδα της Πυθίας. Για να τιμωρήσει τους Τιτάνες για το έγκλημά τους, τους κεραυνοβολεί. Στο μεταξύ η Αθηνά, που είχε καταφέρει να κλέψει από τους Τιτάνες την καρδιά του παιδιού, την έδωσε στον Δία που την κατάπιε. Κι έτσι, στη συνέχεια, γέννησε ένα δεύτερο Διόνυσο. Μάλιστα κατά μια παραλλαγή του
ίδιου μύθου ο Δίας έκανε σκόνη την καρδιά που είχε διασώσει η Αθηνά και την έδωσε στην Σεμέλη να την καταπιεί κι έτσι η νέα έγινε μητέρα του δεύτερου Διονύσου, του Θηβαίου Διονύσου.
Υπάρχει ακόμα ένας μύθος που τον διηγούνταν στο μικρό λακωνικό λιμάνι των Βρασιών και που παρουσιάζει κάποια αναλογία με το μύθο της Δανάης. Ο Κάδμος έκλεισε τη Σεμέλη μαζί με το παιδί της σε ένα σεντούκι που το έριξε στη θάλασσα. Τα κύματα έβγαλαν το σεντούκι στις Βρασιές και το περιμάζεψαν ψαράδες. Η Σεμέλη ήταν νεκρή, την έθαψαν. Το παιδί της το πήρε η Ινώ και το ανάθρεψε μέσα σε μια σπηλιά, που, κατά τον Παυσανία την έδειχναν ακόμα και στην ιστορική εποχή.
|
Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΚΑΙ Η ΠΑΙΔΙΚΗ ΤΟΥ ΗΛΙΚΙΑ |
Αφού ο Δίας έκλεισε στο μηρό του, το παιδί της Σεμέλης, το κράτησε εκεί ώσπου να συμπληρωθούν οι εννιά μήνες. Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν μας άφησαν καμιά πληροφορία σχετικά μ' αυτή τη γέννηση. Αντίθετα όμως απεικονίζεται σε μερικές αγγειογραφίες, όπου παρουσιάζεται η Ειλείθυια να παίρνει στα χέρια της το νεογέννητο, με τη συμπαράσταση της Δήμητρας, της Θέμιδας ή ακόμα και της Αθηνάς. Όμως τον κυριότερο ρόλο στην περίσταση αυτή τον παίζει ο Ερμής, επειδή σ' αυτόν ανάθεσε ο Δίας να κρύψει το παιδί για να γλιτώσει από την επιβουλή της Ήρας. Πράγματι. η Ήρα θα καταδιώξει λυσσαλέα όσους ανάλαβαν να περιποιηθούν το παιδί της αντίζηλής της και ιδιαίτερα την οικογένεια της Σεμέλης. Ο Απόλλωνας μετέφερε το νεογέννητο στον Ορχομενό και το παρέδωσε στην αδελφή της Σεμέλης, την Ινώ και στον άνδρα της, τον Αθάμα, με τη σύσταση να το αναθρέψουν σαν να ήταν κόρη. Η ήρα έκανε και έχασαν τα λογικά τους και οι δυο. Ο Αθάμας σκότωσε με τα ίδια του τα χέρια το γιο του Λέαρχο, που νόμιζε πως ήταν ελάφι, η Ινώ μαζί με τον δεύτερο γιο της, τον Μελικέρτη, ρίχτηκε στη θάλασσα. Ο Ερμής πάλι πρόστρεξε και πήρε τον μικρό Διόνυσο, μεταμορφωμένο από τον Δία σε κατσικάκι και τον πήγε στη Νύσα, όπου τον εμπιστεύτηκε στις Νύμφες.
Είναι αδύνατον να ταυτίσουμε την πόλη Νύσα με οποιαδήποτε άλλη, επειδή πρόκειται για φανταστικό τόπο που οι αρχαίοι τοποθετούσαν πότε εδώ και πότε εκεί. Στη Θράκη, τη Βοιωτία, την Εύβοια, τη Φωκίδα, τη Θεσσαλία, τη Νάξο, ακόμα και στην Ικαρία, τη Λυδία, την Κιλικία κτλ.
Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει το μύθο, που θέλει τη Νάξο ως τόπο της ανατροφής του Διονύσου. "Σύμφωνα με τις παραδόσεις τους, οι Νάξιοι ισχυρίζονται ότι ο Διόνυσος ανατράφηκε στο νησί τους, που πάντα του ήταν αγαπητό και που μερικοί ονομάζουν τη νήσο Νάξο, Διονυσιάδα. Και διηγούνταν οι Νάξιοι πως, όταν τη Σεμέλη τη χτύπησε ο κεραυνός πριν από το τέλος της εγκυμοσύνης της, πήρε ο Δίας το έμβρυο και το έραψε στο μηρό του. Και πως σαν έφτασε η ώρα και γεννήθηκε το παιδί, ο Δίας το απόθεσε στη Νάξο για να το κρύψει από την Ήρα και, πως το έδωσε να το αναθρέψουν τρεις Νύμφες αυτού του νησιού, η Φιλία, η Κορωνίδα και η Κλείδη. Κι ακόμα λένε πως χτύπησε ο Δίας τη Σεμέλη με τ' αστροπελέκι, πριν από τη γέννα, ώστε το παιδί να γίνει αθάνατο από τη στιγμή της γέννησής του, επειδή ο Δίας του είχε χρησιμεύσει και ως πατέρας και ως μητέρα".
Εκείνες που τους ανατέθηκε η ανατροφή του Διονύσου, κατ' άλλους είναι Νύμφες, οι Υάδες, κατ' άλλους οι Μούσες. Και πίστευαν στην Εύβοια ότι η Μάκρη, κόρη του Αρισταίου, είχε αναθρέψει το νεογέννητο μέσα σε ένα σπήλαιο, δίνοντάς του μέλι για τροφή. Καταδιωκόμενη από την Ήρα, κατέφυγε στο τέλος μαζί με το παιδί στους Φαίακες. Στη Λυδία πίστευαν πως ο Διόνυσος είχε ανατραφεί πάνω στο βουνό Τμώλο από τη Νύμφη Ίπτα. Ενώ σύμφωνα με άλλους μικρασιατικούς μύθους ο νεαρός θα είχε περάσει την παιδική του ηλικία ανάμεσα σε Μαινάδες και Σειληνούς, που αργότερα σχημάτισαν τον πολυθόρυβο θίασό του.
Ο Διόνυσος μεγάλωσε στη Νύσα, μέσα στην ελεύθερη φύση, όπου ανεμπόδιστα μπόρεσαν να αναπτυχθούν τα ένστικτά του. "Όταν οι Νύμφες τέλειωσαν την ανατροφή αυτού του θεού, που χίλιες φορές του αξίζει να τον υμνούν, αυτός άρχισε να τριγυρνάει εδώ κι εκεί μέσα στις δασωμένες ρεματιές, στεφανωμένος με φουντωτά κλαδιά κισσού και δάφνης. Και τον ακολούθαγε όλος ο θίασος των Νυμφών κι εκείνος βάδιζε μπροστά και το ποδοβολητό τους γέμιζε το ατελείωτο δάσος" μας λέει ένα απόσπασμα Ομηρικού ύμνου.
|
ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ |
Για την πρώτη επαφή του Διονύσου με τους ανθρώπους υπάρχουν μερικοί μύθοι, που για σκηνογραφία τους έχουν τις πιο διαφορετικές περιοχές. Οι μύθοι αυτοί μπορούν να διαιρεθούν σε δυο κατηγορίες. Από τη μια βλέπουμε το θεό να είναι καλοδεχούμενος και να δίνει πολύτιμο δώρο το κλήμα του αμπελιού σ' εκείνους που τον φιλοξένησαν. Από την άλλη, αντίθετα, να είναι ξεκάθαρα εχθρική η υποδοχή που του κάνουν κι αυτό τον βάζει κάποιες φορές σε δύσκολη θέση. Όμως η περιπέτεια τελειώνει πάντα εις βάρος εκείνων που νόμισαν πως θα μπορούσαν να αντιπαραταχθούν στο γιο του Διός και της Σεμέλης.
Ο Διόνυσος χρωστάει τη μεγάλη του δημοτικότητα στο γεγονός ότι σ' αυτόν απέδιδαν την ανακάλυψη του αμπελιού, που η καλλιέργειά του δεν άργησε να πάρει έκταση σημαντική στην Ελλάδα.
Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν είναι σύμφωνοι για τον τρόπο που έγινε αυτή η ανακάλυψη. Η ελληνική φαντασία δεν μπορούσε να μην περιβάλλει με θαυμαστά περιστατικά την εμφάνιση του αμπελιού στο ελληνικό έδαφος. Αν πιστέψουμε τον Εκαταίο τον Μιλήσιο, αυτό συνέβηκε λίγο μετά τον κατακλυσμό, τότε που μοναχά ο Δευκαλίωνας και η γυναίκα του η Πύρρα είχαν επιζήσει. "Ένας λοιπόν γιος του Δευκαλίωνα, ο Ορεσθέας, σαν ήρθε κι εγκαταστάθηκε στην Αιτωλία, η σκύλλα του γέννησε ένα κομμάτι ξύλο. Ο Ορεσθέας
το έθαψε και από εκείνο φύτρωσε κλήμα αμπελιού σταφύλια φορτωμένο", μας λέει ο Clavier. Σ' ανάμνηση αυτού του γεγονότος, ο Ορεσθέας "Φύτιον" ονόμασε το γιο που απέκτησε κατόπιν. Ο γιος του Φυτίου ήταν ο Οινέας που έτσι τον ονόμασαν, επειδή οι Έλληνες αποκαλούσαν "οίνην" το αμπελόκλημα την εποχή εκείνη. Ο Παυσανίας κατά τον ίδιο τρόπο πάνω κάτω αφηγείται την εμφάνιση του αμπελιού, μονάχα που τοποθετεί το γεγονός στη χώρα των Οζωλών Λοκρών.
Σύμφωνα με έναν άλλο μύθο, που αναφέρει ο Σέρβιος, ο Οινέας, ο βασιλιάς της Αιτωλίας, είχε ένα βοσκό που τον έλεγαν Στάφυλο, που πρόσεξε πως μια του γίδα ξεμάκραινε από το άλλο κοπάδι για να βοσκήσει και πως γινόταν καθημερινά και πιο παχιά. Την παρακολούθησε, την είδε να τρώει σταφύλια, τα δοκίμασε κι ο ίδιος και τα βρήκε τόσο νόστιμα, που πήγε στον αφέντη του μερικά τσαμπιά. Ο Οινέας τα έστριψε κι έφτιαξε από το χυμό τους ένα ποτό, που "οίνον" το ονόμασε κι από ευγνωμοσύνη προς το βοσκό έδωσε σε εκείνον τον καρπό το όνομα "σταφύλι".
Το ίδιο μας διηγείται και ο Υγίνος, μα πιο απλά. Ο Διόνυσος, όταν τον φιλοξένησε ο Οινέας, ερωτεύθηκε τη γυναίκα του οικοδεσπότη, την Αλθαία. Ο Οινέας το πήρε είδηση, όμως προσποιήθηκε πως ήταν υποχρεωμένος να απουσιάσει για κάποια θυσία και μόνους τους άφησε. Από τις σχέσεις του Διονύσου με την Αλθαία γεννήθηκε η Δηιάνειρα κατά τους μεν, κατ' άλλους ο Μελέαγρος. Ο θεός για να ανταμείψει τον Οινέα που φάνηκε τόσο καλόβολος του έμαθε να καλλιεργεί το αμπέλι κι έδωσε το όνομά του στο χυμό του καρπού.
