Ο Ελληνικός ανθρωπομορφισμός παρουσιάζει τον θεό Ήφαιστο να υποτάσσει τη φωτιά και να δημιουργεί χάρη σ' αυτή θαυμαστά έργα. Όπως οι τρίποδες που "πηγαίνουν μοναχοί τους στη συνέλευση των θεών και επιστρέφουν πάλι μονάχοι στη θέση τους". Αλλά ο "θεϊκός σιδηρουργός", όπως τον ονομάζουν, δεν πετυχαίνει δίχως κόπο τόσο καταπληκτικά αποτελέσματα.
Σαν αληθινός εργάτης υπόκειται κι αυτός στο φυσικό
κάματο όμως από την άλλη μεριά το γόητρο του ως θεού δεν ανυψώνεται καθόλου.
Ο Ήφαιστος θεωρείται νόμιμος γιος του κυριότερου συζυγικού ζευγαριού του Ολύμπου, του Διός και της Ήρας. Σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς ο Ήφαιστος γεννήθηκε από τις σχέσεις του Διός με την Ήρα πριν από το γάμο τους.
Κατά μια άλλη εκδοχή ο Ήφαιστος δεν είχε πατέρα. Η Ήρα τον γέννησε μονάχη της δίχως σαρκική επαφή και ως αντίκρισμα και αντίβαρο για τη γέννηση της Αθηνάς από το Δία, όπου ο κυρίαρχος του Ολύμπου μονάχος είχε πάρει μέρος σ' αυτή.
Η εμφάνιση της πολυαγαπημένης θυγατέρας του Διός χαιρετίστηκε με χαρούμενες κραυγές σ' ολόκληρο τον Όλυμπο σε αντίθεση με την τύχη του Ηφαίστου. Η ίδια η Ήρα λέει στον "Ομηρικό Ύμνο" τον αφιερωμένο στον Απόλλωνα, "απ' όλους τους αθάνατους μονάχα ο δικός μου γιος είναι ανάπηρος και στραπόδαρος. Γι' αυτό τη μέρα που γεννήθηκε τον πέταξα στην θάλασσα. Τον μάζεψε όμως η κόρη του Νηρέα, η Θέτιδα, η ασημοπόδαρη, και τον ανάθρεψε αντάμα με τις αδελφές της".
Στην "Ιλιάδα" ο Ήφαιστος, μιλώντας για τη Θέτιδα, επιβεβαιώνει το γεγονός. "Εκείνη με έσωσε, τότε που η
ξεδιάντροπη η μάνα μου μ' έριξε από ψηλά κι οι πόνοι με θέριζαν, γιατί ήθελε την αναπηρία και την ασχήμια να κρύψει. Θα είχε τραβήξει βάσανα πολλά, εάν η Θέτιδα και η θυγατέρα του Ωκεανού η Ευρυνόμη δεν με είχαν περιμαζέψει".
|
ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ ΜΕ ΤΙΣ ΑΛΛΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ |
Η συμπεριφορά του Ηφαίστου προς τη μητέρα του παρουσιάζεται από τους συγγραφείς με δυο διαφορετικές μορφές. Άλλοτε τη βοηθάει, σ' ένα χωρίο της "Ιλιάδας" η Ήρα επικαλείται τη βοήθειά του κατά του Ξάνθου ποταμού. "Τρέξε, γιε μου, κάνε γρήγορα. Πιστεύουμε πως με τον ορμητικό Ξάνθο ίσος είσαι στη μάχη. Τρέξε και υπερασπίσου τον Αχιλλέα. Κι άναψε πολλές φωτιές. Βάλε φωτιά στα δέντρα στις όχθες του Ξάνθου, βάλε φωτιά ακόμα και στα νερά του. Τίποτα μην ακούς, μήτε απειλές μηδέ γλυκόλογα. Μη σταματήσεις την καταστροφή, πριν σου αναγγείλω με κραυγή πως είναι ώρα πια να σβήσεις τις ακούραστες τις φλόγες".
Ένας άλλος μύθος δείχνει τον Ήφαιστο να θέλει να εκδικηθεί την μητέρα του. Μια μέρα της φέρνει ένα θαυμάσιο δώρο, έργο των χεριών του. Είναι ένα κάθισμα και η θεά σπεύδει σ' αυτό να καθίσει. Όταν όμως θέλησε να σηκωθεί, νιώθει να την κρατούν αόρατα δεσμά. Μάταια παρακαλεί το γιο της να βάλει τέλος σ' αυτήν την γελοία κατάσταση. Ξεμακραίνει ο Ήφαιστος αφού είχε δηλώσει πρώτα πως θα ξαναγύριζε μόνο όταν η Ήρα αποφάσιζε να του φανερώσει το μυστικό της γέννησής του και να του πει ποιοί είναι οι γονείς του. Σαν μάθανε τι συνέβαινε , όλοι οι Ολύμπιοι πήραν το μέρος της Ήρας. Ο Άρης ήθελε βία να μεταχειριστεί για να αναγκάσει τον Ήφαιστο να ελευθερώσει τη μητέρα του. Μα ο θεός της φωτιάς τον τρέπει σε φυγή χτυπώντας τον με έναν αναμμένο δαυλό. Ο Διόνυσος τα καταφέρνει καλύτερα, μεθάει τον Ήφαιστο και τον φέρνει πίσω στον Όλυμπο. Όμως ο Ήφαιστος απαιτεί μιαν αμοιβή κι ο Δίας υπόσχεται να του δώσει ότι ζητάει.
Και τότε ο θεός της φωτιάς παρότι άσχημος ζητάει για γυναίκα του την ωραιότερη από όλες, την Αφροδίτη.
Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι ο Ποσειδώνας που δεν συμπαθούσε την Αθηνά, συμβούλεψε τον Ήφαιστο να ζητήσει σε γάμο την θυγατέρα του Διός. Πιστός στην υπόσχεσή του ο ύπατος των θεών
συγκατανεύει. Μα όταν ο Ήφαιστος πήγε στο νυφικό θάλαμο, η Αθηνά που είχε οπλιστεί και τον περίμενε, αμύνθηκε με επιτυχία.
Ένας άλλος συγγραφέας λέει πως τη στιγμή που ο Ήφαιστος ετοιμαζόταν να "εξοφλήσει το συζυγικό του χρέος" προς τη σοφότερη θεά, αυτή εξαφανίστηκε.
Απέναντι στον Δία, ο Ήφαιστος, εκτός από την περίπτωση της επέμβασης του υπέρ της Ήρας, συμπεριφέρεται πάντα σαν ένας καλός γιος, με σεβασμό και υποταγή. Στον αγώνα κατά των Γιγάντων, τους πετάει αναμμένους δαυλούς. Έλεγαν πως η αιγίδα του Διός ήταν δικό του έργο. Ο Ήφαιστος υπακούει τον πατέρα του, ακόμα κι όταν εκείνος του επιβάλλει δουλειές που απεχθάνεται, όπως λόγου χάρη να δέσει τον Προμηθέα πάνω στο βράχο.
Στο τέλος της πρώτης ραψωδίας της "Ιλιάδας", όταν ο κυρίαρχος του Ολύμπου, οργισμένος κατά της γυναίκας του, σπέρνει τον τρόμο στους συναθροισμένους θεούς, ο Ήφαιστος προσπαθεί με λόγια συνετά να παρηγορήσει τη μητέρα του. Τη συμβουλεύει εγκαρτέρηση και της λέει, "Φριχτές, αβάσταχτες συμφορές θα ξεσπάσουν σίγουρα εδώ, εάν εσείς οι δυο τσακωνόσαστε έτσι, για το
χατίρι των θνητών και σπέρνεται διαμάχη μεταξύ των θεών. Τα καλύτερα γλέντια δεν θα έχουν καμιά γοητεία αφού η διχόνοια θα βασιλεύει εδώ. Συμβουλεύω λοιπόν, τη μητέρα μου, αν και η ίδια είναι πολύ συνετή, υπάκουη να φανεί στον αγαπημένο μας πατέρα Δία, μην και τον ξαναπάρει η οργή και μας χαλάσει τη βολή μας. Επειδή ο κυρίαρχος του Ολύμπου, που ρίχνει τα
αστραπόβροντα, θα μπορούσε αν ήθελε να μας γκρεμίσει από τους θρόνους μας. Είναι ο πανίσχυρος ο βασιλιάς. Μητέρα μου, μαλάκωσέ τον με γλυκόλογα και ο κυρίαρχος του Ολύμπου θα ξαναγαληνέψει". Με αυτά τα λόγια σηκώθηκε κι έβαλε στα χέρια της μητέρα του ένα κύπελλο διπλό κι ο Ήφαιστος συνέχισε, "κάνε υπομονή, μητέρα μου, πάρ' το απόφαση, παρ' όλο τον πόνο σου, για να μην δω ίσως το αστροπελέκι του να χτυπήσει εσένα μπροστά στα μάτια μου, πολυαγαπημένη μου. Όσο κι αν πικραθώ γι' αυτό δεν θα μπορέσω να σου παρασταθώ, γιατί είναι δύσκολο ν' αντισταθεί κανείς στον κυρίαρχο του Ολύμπου. Μια άλη φορά που θέλησα να σε υπερασπιστώ με άδραξε από το πόδι και με γκρέμισε απ' τα ουράνια δώματα. Κουτρουβαλούσα όλη μέρα κι έπεσα κατά το ηλιοβασίλεμα αναίσθητος πια στη νησί Λήμνο, όπου οι Σίντιες με περιμάζεψαν". Αυτά είπε τότε ο Ήφαιστος και η Ήρα η λευκόχερη χαμογελάει και παίρνει χαμογελώντας, το κύπελλο από του γιου της τα χέρια. Κι αυτός πήρε τους θεούς με τη σειρά, αρχίζοντας από τα δεξιά και τους κερνούσε, γεμίζοντας τα κύπελλά τους με νέκταρ από ένα κροντήρι. Και ξέσπασαν σε τρανταχτά γέλια οι μακάριοι αθάνατοι, βλέποντας τον Ήφαιστο να πηγαινοέρχεται μέσα στο ουράνιο παλάτι.
Σε μια περίπτωση, κατά τη
διάρκεια του
Τρωικού Πολέμου, η Αθηνά δεν ήθελε να
δανειστεί όπλα από τον Δία, που είχε κηρύξει
εαυτόν ουδέτερο, και ζήτησε από τον Ήφαιστο
να της κατασκευάσει μια σειρά δικά της. Ο
Ήφαιστος αρνήθηκε να πληρωθεί, λέγοντας
ντροπαλά ότι θα εκτελούσε την εργασία από
αγάπη, και όταν, μην καταλαβαίνοντας το
νόημα αυτών των λόγων, η Αθηνά μπήκε στο
σιδηρουργείο για να παρακολουθήσει τον
Ήφαιστο να σφυρηλατεί το πυρακτωμένο
μέταλλο, εκείνος στράφηκε ξαφνικά και της
ρίχτηκε για να τη βιάσει. Ο Ήφαιστος, που δεν
συμπεριφέρεται συχνά με
τόσο χοντροκομμένο τρόπο, ήταν θύμα
κακόβουλης φάρσας : ο Ποσειδών τον είχε
μόλις πληροφορήσει ότι η Αθηνά
κατευθυνόταν προς το σιδηρουργείο, με τη
συναίνεση του Δία, γεμάτη ελπίδα και
προσδοκία να δοκιμάσει εκεί το βίαιο έρωτα.
Καθώς η Αθηνά τραβήχτηκε μακριά του, ο
Ήφαιστος εκσπερμάτισε στο μηρό της, λίγο
πιο πάνω από το γόνατο. Η Αθηνά σκούπισε το
σπέρμα με μια τούφα μαλλί, που το πέταξε
μακριά με αηδία, το μαλλί έπεσε στο έδαφος
κοντά στην Αθηνά, και κατά τύχη
γονιμοποίησε τη Μητέρα Γη, που βρισκόταν
εκεί για επίσκεψη. Ίσως αυτός ο μύθος είναι μια επιβίωση άλλου αρχαιότερου, που σύμφωνα με αυτόν η κόρη του Διός είναι νόμιμη σύζυγος του Ηφαίστου.
Το χέρι της θεάς του έρωτα υποσχέθηκαν στον Ήφαιστο ως
αντάλλαγμα για την απελευθέρωση της Ήρας , που ο γιος της την είχε δέσει σ' ένα κάθισμα, έργο των χεριών του.
Από άλλο μύθο γνωρίζουμε ότι η Αφροδίτη δεν ήταν σύζυγος του Ηφαίστου αλλά του Άρεως.
Από την "Οδύσσεια" μαθαίνουμε πως ο Άρης ήταν ο εραστής της Αφροδίτης οι οποίοι απατούν και οι δυο ξεδιάντροπα τον Ήφαιστο. Ο απατημένος σύζυγος ειδοποιήθηκε από τον Ήλιο για το πάθημά του, ετοίμασε παγίδα για τους εραστές και δεν δίστασε να τους εκθέσει δημόσια μπροστά στους Ολύμπιους. Όπως η Ήρα πάνω στο κάθισμα έτσι κι η Αφροδίτη και ο Άρης δέθηκαν με αόρατα δεσμά πάνω στο ερωτικό τους κρεβάτι. Αφού συγκάλεσε ο Ήφαιστος όλους τους θεούς του Ολύμπου να παραστούν στο θέαμα, δε δέχτηκε να τους ελευθερώσει παρά μόνο όταν χόρτασε ικανοποίηση από το ρεζίλεμά τους.
Στον Ήφαιστο η ελληνική μυθολογία δεν αποδίδει πολλές ερωτικές περιπέτειες, όπως στους άλλους Ολύμπιους. Δεν υπάρχει σχετικά με το θεό της φωτιάς εκείνη η αφθονία μύθων, που χάρη σ' αυτούς πολλές ελληνικές οικογένειεςκαι φυλές καυχιόνταν για τη θεϊκή τους καταγωγή. Ωστόσο, μερικοί
συγγραφείς ισχυρίζονται πως από την ένωση του Ηφαίστου με την Αφροδίτη γεννήθηκε ο Έρωτας.
Ακόμα λέγετε πως από την Καβειρώ, την κόρη του Πρωτέα, ο Ήφαιστος είχε αποκτήσει τους Κάβειρους, που σαν θεότητες της φωτιάς πραγματικά συνδέονται με τον γιο της Ήρας. Τους Κάβειρους (τους γιους της Καβειρώς) άλλοι τους θεωρούν γιους και άλλοι εγγονούς του Ηφαίστου. Η Καβειρώ από την ένωσή της με τον Ήφαιστο είχε γεννήσει τον Κάμιλλο, πατέρα των τριών Καβείρων. Η λατρεία των Καβείρων σε μερικά νησιά του Αιγαίου είχε πάρει μεγάλη ανάπτυξη.
Γιο του Ηφαίστου θεωρούσαν ένα ληστή που έγινε διάσημος για την αγριότητά του, τον Περιφήτη. Τρομοκρατούσε τα περίχωρα της Επιδαύρου, σκότωνε με το ρόπαλό του όσους οδοιπόρους συναντούσε, ώσπου τον εξόντωσε ο Θησέας.
Περισσότερο συμπαθητικός ήταν ένας άλλος γιος του Ηφαίστου, ο Πύλιος, που γιάτρεψε στην Λήμνο τον Φιλοκτήτη, τον σύντροφο του Ηρακλή, που τον βασάνιζε μια τρομερή πληγή.
Άλλοι γιοι του Ηφαίστου ήταν ο Άρδαλος, ο Τροιζήνιος και ο Παλαιμόνιος ή Παλαίμων, που ήταν και αυτός ανάπηρος σαν τον πατέρα του.
Ο νάνος Κηδαλίωνας κατοικούσε στη Νάξο και σ' αυτόν εμπιστεύτηκε η Ήρα την ανατροφή του γιου της που δεν ήθελε να κρατήσει κοντά της, αφού τον έφερε στον κόσμο. Ο Κηδαλίων ήταν επιτήδειος σιδηρουργός και έμαθε την τέχνη στον Ήφαιστο.
Σύμφωνα με άλλη εκδοχή ήταν γιος του θεού την φωτιάς. Ο Κηδαλίων παίζει ρόλο στο μύθο του Ωρίωνα όπου όταν ο Ωρίων τυφλώθηκε ο Κηδαλίων του χρησίμευσε σαν οδηγός ώσπου να φτάσει στην Λήμνο, όπου ξαναβρίσκει το φως του.
Υπάρχει μεγάλη αναλογία ανάμεσα στον Ήφαιστο και στον Προμηθέα. Σε μερικά σημεία φαίνονται σαν δυο όψεις του ίδιου προσώπου. Και για τους δυο αναφέρεται πως βοηθήσανε στη γέννηση της Αθηνάς. Ο ένας παίρνει μέρος όσο και ο άλλος στη δημιουργία του ανθρώπινου γένους και γίνονται ευεργέτες του με το δώρο της φωτιάς. Σε ορισμένα μέρη και οι δυο ήταν αντικείμενα της ίδιας λατρείας. Στην Αθήνα είχαν κοινό βωμό στους κήπους της Ακαδημίας και εικονίζονταν ο ένας πλάι στον άλλο. Ο Πλάτωνας ξεχωρίζει ότι η φωτιά οφείλονταν στον Προμηθέα αλλά οι σχετικές τέχνες με αυτή οφείλονταν στον Ήφαιστο. Υπάρχει ωστόσο μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στα δυο αυτά πρόσωπα. Ο Προμηθέας έκλεψε την φωτιά και την έδωσε στους ανθρώπους, ενώ ο Ήφαιστος είναι ο δημιουργός της φωτιάς.
