Ο Ήφαιστος είναι ο θεός της φωτιάς που μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να αποδεικνύει την ακαταμάχητή του δύναμη, όπως το απέδειξε στον αγώνα κατά του ποταμού Ξάνθου.
Όμως δεν είναι αυτό το κύριο γνώρισμα του χαρακτήρα του. Τη φωτιά που την έχει στην εξουσία του τη χρησιμοποιεί προπαντός για την επεξεργασία των μετάλλων και ιδιαίτερα των πολύτιμων μετάλλων και θεωρείται ο εφευρέτης αυτής της επεξεργασίας. Αυτός δίδαξε στους ανθρώπους τη χρησιμοποίηση της φωτιάς για κάθε είδους καλλιτεχνικές εργασίες. Γι' αυτό και θεωρούνταν ο θεός όλων των τεχνιτών, που ασχολούνταν με την κατεργασία των μετάλλων και ειδικά των σιδηρουργών.
Με τη μορφή του σιδηρουργού παρουσιάζεται τις περισσότερες φορές: μυώδης, με δυνατά μπράτσα και τριχωτό στήθος. Η αναπηρία όμως των ποδιών του σε ολόκληρη την εμφάνισή του δίνει ένα χαρακτήρα αδεξιότητας, που εκφράζεται από το κουτσό του βάδισμα. Με κόπο βαδίζει, στηρίζεται σ' ένα ραβδί ή πάνω σε νεαρές κοπέλες είτε από τα χρυσά αυτόματα που αναφέρει ο Όμηρος. Η φυσιογνωμία του δείχνει καλοσύνη, μα και πονηριά μαζί. Όταν τύχει και η ανάγκη το επιβάλλει, ξέρει να παίζει φάρσες σε όσους έχει λόγους να είναι δυσαρεστημένος μαζί τους και να τους γελοιοποιεί. Όμως την Ήρα που την έδεσε σε κάθισμα, καθώς και την Αφροδίτη και τον Άρη που αόρατα δεσμά τους εμπόδιζαν να αποφύγουν τον περίγελο των άλλων θεών.
Ο Ήφαιστος εικονίζεται με μακριά μαλλιά και μυτερό γενάκι, ντυμένος σπάνια με κανονικό ντύσιμο. Φοράει συνήθως έναν κοντό χιτώνα, χωρίς μανίκια. την "εξωμίδα", ένα χιτώνα δηλαδή που άφηνε γυμνό το δεξί του μπράτσο. Στο εργαστήρι του, όταν εργαζόταν, έδενε το χιτώνα στη μέση του σαν ποδιά ή ήταν ολόγυμνος.

Ιδιαίτερα στην Αθήνα, όπου η καλλιτεχνική επεξεργασία των μετάλλων ήταν πολύ ανεπτυγμένη, η λατρεία του Ηφαίστου ήταν πολύ διαδεδομένη. Με την Αθηνά, που της απέδιδαν την επινόηση των τεχνών, μοιράζονταν τις τιμές και τις προσφορές των τεχνιτών. Υπήρχε και ένας δήμος Ηφαιστιαδών, όπου βρισκόταν ένα ιερό του θεού της φωτιάς. Ο Ήφαιστος είχε και ένα βωμό στο Ερεχθείο. Γιορτές από κοινού του Ηφαίστου και της Αθηνάς ήταν τα "Χάλκεια" και τα "Απατούρια". Τα "Ηφαίστεια" ήταν αποκλειστικά αφιερωμένα στο θεό της φωτιάς και γιορτάζονταν κάθε πέντε χρόνια και περιλάμβαναν λαμπαδηδρομία εφήβων, που ήταν το κυριότερο αγώνισμα στη γιορτή αυτή, όπου υπήρχαν και ιππικοί αγώνες.
Ίχνη λατρείας του Ηφαίστου βρίσκουμε και σ΄άλλα μέρη, στην Επίδαυρο, την Κύμη και τη Νεάπολη, καθώς και σε Φρυγία, Καρία και Λυκία της Μικράς Ασίας.Ο Ήφαιστος λατρεύονταν και στην Λήμνο όπου θεωρούνταν κατά κάποια παράδοση, πως βρισκόταν το εργαστήρι του σιδηρουργού-θεού. Ένας Λήμνιος συγγραφέας, ο Φιλόστρατος, αφηγείται πως κάθε χρόνο έσβηναν όλες τις φωτιές επί εννιά μέρες σε όλο το νησί. Την ένατη μέρα έφτανε στο λιμάνι ένα πλοίο που το είχαν στείλει στη Δήλο για να φέρει τη φωτιά. Το περίμενε ανυπόμονα ένα μεγάλο πλήθος που όλο το διάστημα προσευχόταν. "Σαν έφτανε το πλοίο  στο λαό μοίραζαν τη φωτιά, όχι για την καθημερινή χρήση, μα για των τεχνιτών τα εργαστήρια, άρχιζε και πάλι στον τόπο μια νέα ζωή".
Στην Λήμνο τιμούσαν τον Ήφαιστο και ως θεό θεραπευτή. Έλεγαν πως οι ιερείς του είχαν φάρμακο για τα δηλητήρια. Όπως για παράδειγμα, ο Φιλοκτήτης ήρθε στη Λήμνο για να γιατρευτεί από την πληγή του και χρώσταγε τη θεραπεία του στον Πύλιο, γιο του Ηφαίστου. Έλεγαν πως το χώμα της Λήμνου σταματούσε την αιμορραγία.

Η ελληνική τέχνη δεν έχει σχηματίσει έναν ιδεώδη τύπο για τον Ήφαιστο, όπως έχει κάνει με τις άλλες θεότητες. Αν και απεικονίζεται αρκετά συχνά, προπαντός στην αγγειογραφία, ο θεός της φωτιάς δεν κατέχει τον κύριο ρόλο στις σχετικές σκηνές.
Μια από τις κυριότερες σκηνές είναι εκείνη όπου ο Ήφαιστος οδηγείται στον Όλυμπο από τον Διόνυσο, αφού έχει καταφέρει πριν να τον μεθύσει. 
Οι καλλιτέχνες δεν επιδιώκουν να εξωραΐσουν τον γιο του Διός και της Ήρας, τον αδικημένο από την φύση. Τον παρουσιάζουν είτε να βαδίζει κουτσαίνοντας είτε με το ντύσιμο του σιδερά. Ο Φειδίας ωστόσο δεν ξέχασε τον Ήφαιστο στη μετόπη του Παρθενώνα. Κάθεται ο θεός δίπλα στην Αθηνά, ακουμπώντας τον ώμο του πάνω στο ραβδί του. Αναφέρεται επίσης και ένα άγαλμα του Ηφαίστου, έργο του Αλκαμένη, που βρισκόταν στο Ηφαιστείο, όπως κι ένα άλλο άγαλμα έργο του Ευφράνορα, όπου δεν φαινόταν η αναπηρία του θεού. Με την προτομή του που βρίσκεται στο Βατικανό και με τον κορμό του στο Μουσείο του Κάζελ, αυτές είναι όλες κι όλες οι γλυπτές αναπαραστάσεις του Ηφαίστου, που αναφέρουν οι αρχαίοι συγγραφείς ή που έχουν σωθεί.