Ως γήινο θεό, η μυθολογία αποδίδει στον Ερμή ποικίλες και πολλαπλές δικαιοδοσίες. Με τις πολυάριθμες εφευρέσεις του έγινε ευεργέτης των ανθρώπων, που του άρεσε να τους προσφέρει εκδούλευση στις δύσκολες περιστάσεις. Όπως προσπάθησε να βρει τρόπο ν΄ ανάψει φωτιά και τον βρήκε.
Κατασκεύασε τη λύρα, που τη χάρισε ύστερα στον αδελφό του Απόλλωνα και βρήκε επίσης και τον αυλό και τη σύριγγα. Άρα σ' αυτόν οι άνθρωποι οφείλουν την τέχνη της μουσικής, που όμως αργότερα έγινε αρμοδιότητα του Απόλλωνα και των Μουσών.
Οι Έλληνες θεωρούσαν επίσης τον Ερμή θεό της νοημοσύνης και του λόγου και καθώς πίστευαν σ' αυτόν χρωστούσαν και τα γράμματα και τα έδωσε ύστερα στους Αιγυπτίους. 
Με την ιδιότητά του ως γιου της Μαίας, μιας και όπως ξέρουμε από τις Πλειάδες, που είχαν μεταβληθεί σε αστερισμό, θεωρήθηκε πατέρας της αστρονομίας και κατά συνέπεια και των μαθηματικών. Ακόμα πιστεύονταν πως ο Ερμής έδωσε στους ανθρώπους τους πρώτους νόμους τους, τους κανόνες των ανταλλαγών και των συμβάσεων και είχε μάλιστα καθορίσει αυτός τα πρώτα μέτρα και σταθμά. Και λέει ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, "Ο Ερμής ανακάλυψε πρώτος τα μέτρα και τα σταθμά, το νόμιμο κέρδος και, διαμέσου αυτών την απάτη". Κι έτσι έγινε ο θεός του εμπορίου. Ένα από τα σύμβολα του Ερμή ήταν το γεμάτο βαλάντιο (Ερμής βαλαντιοφόρος). Και λατρευόταν από τους εμπόρους και ιδιαίτερα από τους μεσάζοντες, που από εκείνον ακόμα τον καιρό είχαν τη φήμη πως δεν ήταν και τόσο προσεκτικοί. Και η κακή τους φήμη χαρακτήριζε συνεπώς και το θεό, που θεωρήθηκε προστάτης των κλεφτών. Στη Σάμο τελούσαν μια γιορτή, που κατ' αυτή επιτρεπόταν η κλοπή. Στην Πέργαμο, οι έμποροι που είχαν επιδοθεί σε λαθρεμπόριο μπορούσαν ν' απαλλαγούν από την ποινική δίωξη, αν πλήρωναν ορισμένο ποσό, που το έλεγαν "το χρήμα του Ερμή". Άλλωστε δεν έλειπαν οι μύθοι που θα επέτρεπαν στους κλέφτες να επικαλούνται ως προστάτη τους τον Ερμή. Άλλωστε ο Ερμής έκλεψε τα βόδια του Απόλλωνα ευθύς μόλις γεννήθηκε. Ο Λουκιανός αναφέρει ότι όλοι οι θεοί είχαν παράπονα εναντίον του, επειδή απ' όλους κάτι είχε κλέψει. Από τον Ποσειδώνα την τρίαινα του, από τον Απόλλωνα το τόξο και τα βέλη, από τον Ήφαιστο τη μασιά, από την Αφροδίτη τη ζώνη της κι από τον ίδιο τον Δία το σκήπτρο του.
Για να εξαπατήσει την Ήρα για να τον βυζάξει, πήρε ο Ερμής, σύμφωνα με τον μύθο τη μορφή του αγαπημένου της θεού, του Άρη. Το πάθος του για την κλοπή, τον οδηγούσε ως και από τη μητέρα του να κλέβει. Μια μέρα που η Μαία με τις κόρες της λουζόταν, ο Ερμής τους έκλεψε τα φορέματά τους και δε δέχτηκε να τους τα επιστρέψει παρά, αφού διασκέδασε με την αμηχανία τους.
Άλλωστε οι θεοί πρώτοι παρότρυναν τον Ερμή, όταν τους συνέφερε, να κλέψει και, τον ενίσχυαν σ' αυτό. Ο Δίας του είχε αναθέσει να κλέψει την Ιώ, που είχε μεταμορφώσει σε αγελάδα. Ακόμα οι θεοί, είχαν αναθέσει στον Ερμή να βοηθήσει τον δύστυχο γερο-Πρίαμο, όταν του επιτράπηκε να μεταφέρει στην Τροία το πτώμα του γιου του Έκτορα.

Η προστασία του Ερμή απλωνόταν σε όλους που κυκλοφορούσαν στους δρόμους ή μάλλον στα μονοπάτια, οδοιπόροι, μετανάστες, κυνηγοί. Αυτός επέβλεπε να μην παραπλανηθούν από τη σωστή κατεύθυνση κι αυτόν τον σκοπό είχαν οι στήλες, τα απλά σήματα αρχικά, οι σηματοδότες των οδών, που τους ονόμαζαν "Ερμαί" (πληθυντικός του Ερμής). Αυτοί οι σηματοδότες στην αρχή ήταν απλοί σωροί από πέτρες. Κάθε οδοιπόρος που πέρναγε έριχνε μια πέτρα στο σωρό κι έτσι ο σωρός μεγάλωνε. Πίστευαν πως με το ρίξιμο της πέτρας ο οδοιπόρος απαλλασσόταν από την κόπωση του ταξιδιού, που μεταβιβαζόταν στην πέτρα. Κι όταν μάλιστα μπορούσε ο οδοιπόρος, όφειλε να καταθέτει σύκα κοντά στο σωρό. Κι αυτό είχε διπλό σκοπό, αποτίμηση τιμής στο θεό και, από την άλλη, βοήθεια για τους πεινασμένους οδοιπόρους.
Με το πέρασμα του χρόνου οι σωροί από πέτρες αντικαταστάθηκαν από λιγότερο απλά σύμβολα. Πήραν τη μορφή τετράπλευρων στηλών με κεφάλι ανθρώπου στην κορυφή και, σχεδόν πάντοτε, στη μέση ένα φαλλό σε στύση. Αργότερα πρόσθεσαν στη στήλη - Ερμή με μπράτσα. Και δόθηκε εξάλλου στο κεφάλι της στήλης έκφραση καλλιτεχνική. Μαλλιά καλοχτενισμένα, που έπεφταν στον τράχηλο και γένι μυτερό. Βρέθηκαν όμως και Ερμές αγέναοι. Το ύψος των Ερμών άλλοτε έφτανε ίσαμε το ανάστημα άνδρα, άλλοτε μόλις έφτανε το ένα μέτρο ή λιγότερο.
Με το καιρό η χρήση της ερμαϊκής στήλης επεκτάθηκε και τις τοποθετούσαν όχι μονάχα σε δρόμους της υπαίθρου και στα σταυροδρόμια, όπου καμιά δορά υπήρχαν τρεις και τέσσερες Ερμές, αλλά και σε γέφυρες. Ο γιος του Πεισίστρατου ο Ίππαρχος τοποθέτησε ερμαϊκές στήλες στην Αθήνα και στους γειτονικούς δήμους. Και ήταν χαραγμένες στις επίπεδες πλευρές των στηλών ενδείξεις για τις αποστάσεις και ωραία γνωμικά. Και σιγά - σιγά η συχνή τους χρησιμοποίηση μετέβαλε τις ερμαϊκές στήλες από οδικούς δείχτες σε στήλες συνοριακές.
Οπουδήποτε υπήρχε ένα σύνορο, ένα κάποιο όριο, υψωνόταν και ένας Ερμής. Στις πύλες των πόλεων, στις εισόδους των περιβόλων των σπιτιών, στις πλατείες των αγορών, στα γυμνάσια, στις παλαίστρες, στις βιβλιοθήκες, ακόμα και στους τάφους υπήρχαν Ερμές. Μα καμιά φορά το κεφάλι δεν ήταν του Ερμή, αλλά το όνομα της στήλης παρέμεινε το ίδιο. Και γνώριζαν οι Ερμές αυτοί, προπάντων απ' τις κατώτερες τάξεις και από τους νέους των δυο φύλων, αληθινή λατρεία. Τους στόλιζαν με στεφάνια και κλαδιά και τους πρόσφεραν σπονδές, καρπούς, γλυκίσματα, ακόμα και μικρά ζώα, όπως κουνέλια και πουλιά.
Κατά τις τελετές επιτρεπόταν στους πιστούς ν' αγγίζουν, με οικειότητα το κεφάλι ή το φαλλό των Ερμών, πράγμα που σήμαινε καθόλου πως λιγόστευε ο σεβασμός τους. Ο σεβασμός για τα μνημεία των Ερμών ήταν τόσο μεγάλος, που ξέσπασε φοβερό σκάνδαλο, όταν το 421π.Χ., την παραμονή της αναχώρησης του εκστρατευτικού σώματος για τη Σικελία, ένας όμιλος από νέους βρήκε διασκεδαστικό να ακρωτηριάσει τις Ερμές των αθηναϊκών δρόμων (και γι' αυτό ονομάστηκαν Ερμοκοπίδαι). Η πράξη τους θεωρήθηκε τέτοια ιεροσυλία, ώστε ο Αλκιβιάδης, που κατηγορήθηκε πως συμμετείχε σ' αυτή, ανακλήθηκε στην Αθήνα, παρά τη δημοτικότητά του. Αλλά τελικά ο περιβόητος και πολυπροικισμένος με αρετές και ελαττώματα συνάμα Αθηναίος κατάφερε να ξεφύγει και να μην υποστεί τη λαϊκή εκδίκηση.

Τις Ερμές τις τιμούσαν ιδιαίτερα, οι νέοι, επειδή πίστευαν πως ο θεός προστάτευε ξεχωριστά τη νεότητα. Και το είχε επανειλημμένα αποδείξει, με τη βοήθεια που έδωσε στους γιους των θεών, τον Εριχθόνιο, τον Διόνυσο, τον Ασκληπιό. Επιπλέον πρώτος ο Ερμής οργάνωσε τις αθλοπαιδιές που αναπτύσσουν τη σωματική ρώμη των νέων και, εγκαινίασε τις ασκήσεις στις παλαίστρες, την πάλη, την πυγμαχία, το άλμα, το δρόμο. Ακόμα και η λέξη "παλαίστρα" θεωρούνταν πως προερχόταν από το όνομα μιας κόρης του Ερμή, της Παλαίστρας. Σύμφωνα με το μύθο, την τέχνη της παλαίστρας τη δίδαξε στον Ηρακλή ένας γιος του Ερμή, ο Αρπάλυκος, που ήταν τόσο επιδέξιος που κανένας δεν μπορούσε να τον νικήσει. Σε μερικές πόλεις οι νέοι τελούσαν τη λατρεία του Ερμή με γιορτές κατά τις οποίες οι ασκήσεις της παλαίστρας είχαν την πρώτη θέση, όπως στη Φενεό, την Παλλήνη, την Αθήνα, ακόμα και σε μερικές πόλεις της Κρήτης.

Ο Ερμής φρόντιζε για την υγεία των ανθρώπων, χωρίς και να είναι καθαυτό θεός της ιατρικής. Και μάλιστα τους παρείχε και αποτελεσματική συνδρομή στις αρρώστιες τους. Λέγεται, πως όταν έπεσε πανούκλα στην Τανάγρα, ο Ερμής περιέφερε έναν κριό γύρω από τα τείχη της πόλης κι έτσι την έσωσε. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, τελούνταν στην Τανάγρα γιορτή, όπου ο ωραιότερος Ταναγραίος έφηβος έκανε το γύρο της πόλης μ' έναν κριό στους ώμους του. Επίσης, ο Ερμής έδωσε στον Οδυσσέα το φυτό μώλυ, για να τον προφυλάξει από τα μάγια της Κίρκης. Και επιπλέον είχε μάθει στους ανθρώπους τη χρήση και άλλων φυτών, όπως του πεντάφυλλου, που, καθώς πίστευαν οι αρχαίοι, είχε ναρκωτικές ιδιότητες και προκαλούσε ύπνο.

Ο Ερμής παρακολουθούσε τους ανθρώπους με το ενδιαφέρον του και στον ύπνο τους, αλλά και μετά το θάνατο. Έστελνε όνειρα στους θνητούς, μπορούσε και να τους αποκοιμίζει ή να τους ξυπνάει όποτε ήθελε. Οι Φαίακες, σύμφωνα με την "Οδύσσεια", του πρόσφεραν την τελευταία τους σπονδή πριν πάνε για ανάπαυση. Κι είχαν την εικόνα του κρεμασμένη κοντά στο κρεβάτι τους και έστρεφαν το πρόσωπό τους οι κοιμώμενοι προς αυτή.
Από μια εποχή και μετά επικράτησε στους Έλληνες η αντίληψη πως το βασίλειο των ψυχών βρισκόταν στην υποχθόνια περιοχή του Άδη, μακριά από την επιφάνεια της γης, όπου και πήγαιναν τα σώματα των νεκρών. Η μεταφορά των ψυχών πέρα από τη Στύγα δεν ήταν έργο μονάχα του Χάρωντα, αλλά έπαιρνε μέρος σ' αυτή και ο Ερμής. Αυτός συνόδευε στο ταξίδι τους τις ψυχές των μνηστήρων που σκότωσε ο Οδυσσέας.
Όταν καλείται στους "Πέρσες" του Αισχύλου η σκιά του Δαρείου, την επίκληση για να της δοθεί η άδεια εμφάνισης απευθύνουν οι Πέρσες του Χορού και προς τον Άδη και προς τον Ερμή συνάμα. Με τον καιρό ο ρόλος του ψυχοπομπού θεού αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο. Στο Άργος πρόσφεραν θυσία στον Ερμή ύστερα από τριάντα μέρες από κάθε θάνατο, επειδή πίστευαν πως ο θεός αυτός ασχολούνταν με τις ψυχές, όπως ο Απόλλωνας με τα σώματα.

Ο θεός Ερμής, καθώς κινούνταν ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους, κατεβαίνοντας απ' τον ουράνιο κόσμο στο γήινο κι από το γήινο στον Άδη, βρισκόταν σε θέση προνομιούχα για να προλέγει το μέλλον. Αλλά εγκατέλειψε το προνόμιό του αυτό στον αδελφό του Απόλλωνα, που δεν του άφησε άλλο σχετικό δικαίωμα παρά να δίνει χρησμούς δια μέσου των Θριών, που κατοικούσαν στην κοιλάδα του Παρνασσού.
Δεν ξέρουμε ακριβώς ποιος πραγματικά ήταν ο τρόπος αυτός της μαντικής, που γίνονταν με πέτρες ή χαλίκια, που από αυτά γεμάτη ήταν μια χάλκινη λεκάνη, τοποθετημένη μπροστά στο μαντικό τρίποδα και που αναταράζονταν και αναπηδούσε κάθε φορά που ο θεός ήθελε να μιλήσει. Εξάλλου ο Παυσανίας μιλάει για ένα χρησμό του Ερμή προς τις Φαρές, πόλη της Αχαΐας, "Υπάρχει στις Φαρές άγαλμα γενειοφόρο του Ερμή, άγαλμα μαρμάρινο, με σχήμα τετραγωνικό και μέγεθος μεσαίο. Κοντά υπάρχει ένα μαντείο και μπροστά στο άγαλμα υπάρχει μια εστία, μαρμάρινη επίσης και λύχνοι από χαλκό τριγύρω της. Όποιος θελήσει το θεό να συμβουλευτεί, πάει προς τα κει, κατά το βράδυ, καίει στην εστία λιβάνι, ύστερα στους λύχνους χύνει λάδι κι αφού τους ανάψει, βάζει επάνω στο βωμό, δεξιά τους αγάλματος, χάλκινο νόμισμα του τόπου και πλησιάζει το θεό στ' αυτί για να του ψιθυρίσει το ζήτημα που τον απασχολεί. Έπειτα βουλώνει καλά τ΄ αυτιά με τα χέρια του κι εγκαταλείπει ευθύς το μέρος. Κι όταν βρεθεί έξω από αυτό, βγάζει τα χέρια από τ' αυτιά κι η πρώτη λέξη που θ' ακούσει ειν' του μαντείου η απάντηση".

Η σπουδαιότερη, ίσως και η αρχαιότερη, δικαιοδοσία του Ερμή απ' όλες τις άλλες, είναι του παράγοντα τις γονιμότητας, που κυριότερά της σύμβολα είναι ο φαλλός και ο κριός και κάποτε κι ο μόσχος και ο τράγος, εξού και η επωνυμίες του θεού "κριοφόρος", "μοσχοφόρος" και "τραγοφόρος".
Σύμφωνα με τον Παυσανία, παράσταιναν τον Ερμή, στο ναό που ήταν αφιερωμένος σ' αυτόν στην Κυλλήνη της Ήλιδας, μ' ένα απλό φαλλό. 
Στον "Ομηρικό Ύμνο", τον αφιερωμένο στην Αφροδίτη, λέει ο ποιητής, "οι σάτυροι κι ο τετραπέρατος φονιάς του Άργους ενώνονται με τις Νύμφες ερωτικά, μέσα σε σπήλια μυστικά και σκιερά". Άλλωστε, οι Ερμές είχαν φαλλούς. Πιθανόν να συνέβαινε το ίδιο με το αρχαιότατο άγαλμα του Ερμή, που ο Κέρκοπας είχε αφιερώσει στο ναό της Πολιάδος Αθηνάς. Ο Παυσανίας μας δεν μας δίνει σχετικά καμιά πληροφορία, επειδή, όταν επισκέφθηκε το ναό, το άγαλμα ήταν σκεπασμένο με κλαδιά μυρσίνης.
Οι Αρκάδες λαός ποιμενικός ζητούσαν από τον Ερμή να ευνοεί την αύξηση και τον πολλαπλασιασμό των κοπαδιών τους. Και μια που το κυριότερο αναπαραγωγικό κατοικίδιο ζώο είναι ο κριός, κατέχει κυρίαρχη θέση στη λατρεία του θεού, ακόμα και στην Αρκαδία. Κι ο Παυσανίας αφηγείται, "στο δρόμο του Λεχαίου, προς την Κόρινθο, υπάρχει άγαλμα του Ερμή με δίπλα του έναν κριό. Σύμφωνα με τον Όμηρο, ο Ερμής είναι θεός προστάτης των κοπαδιών και φύλακάς τους. Αναφέρουν κάποιον λόγο μυστικό στις μυήσεις της μητέρας θεάς σχετικά με τον Ερμή και τον κριό, μα δεν μπορώ όμως να τον πω"
Όσο για τον τράγο, που τον αφιέρωναν οι αρχαίοι Έλληνες γενικότερα στην Αφροδίτη, τον λογαριάζανε ανάμεσα στα σύμβολα του Ερμή, εξαιτίας του λάγνου χαρακτήρα του. Αθηναϊκό πήλινο ειδώλιο παρασταίνει "το θεό όρθιο, γενειοφόρο και με χλαμύδα, ενώ βαστάει στον ώμο του τράγο με μεγάλα κέρατα, που τα τέσσερά του πόδια ενωμένα τα κρατάει με το αριστερό του χέρι". Σε μια άλλη αγγειογραφία απεικονίζεται ο Ερμής με το κηρύκειο στο χέρι, καθισμένο πάνω σε τράγο. Ακόμα, ο Ερμής μεταμορφωμένος σε τράγο επιτέθηκε κατά της Πηνελόπης (όχι της συζύγου του Οδυσσέως, μα κάποιας άλλης ομώνυμή της).

Συνέχεια